Gromadzenie materiału badawczego jest jednym z najważniejszych etapów przygotowywania pracy licencjackiej lub magisterskiej. Bez odpowiedniej bazy źródłowej nawet dobrze wybrany temat i poprawnie sformułowany problem badawczy nie wystarczą do stworzenia wartościowego opracowania. Student musi bowiem dysponować materiałami, które pozwolą mu przedstawić podstawy teoretyczne badanego zagadnienia, zapoznać się z dotychczasowym stanem wiedzy, przeprowadzić własną analizę oraz sformułować wnioski. Im wcześniej rozpocznie systematyczne gromadzenie źródeł, tym łatwiejsze będzie późniejsze pisanie kolejnych rozdziałów.
Nie należy przy tym utożsamiać materiału badawczego wyłącznie z książkami. W zależności od kierunku studiów, tematu oraz przyjętej metody pracy źródłem mogą być również akty prawne, dokumenty urzędowe, dane statystyczne, sprawozdania przedsiębiorstw, protokoły, kroniki, pamiętniki, materiały prasowe, wyniki ankiet czy wywiadów. W niektórych pracach zasadnicze znaczenie będą miały publikacje naukowe, w innych zaś dokumenty, dane liczbowe albo materiał uzyskany bezpośrednio podczas badań empirycznych. Dlatego przed rozpoczęciem poszukiwań trzeba odpowiedzieć sobie na pytanie, jakiego rodzaju informacji rzeczywiście potrzebujemy do rozwiązania postawionego problemu.
Gromadzenie materiałów powinno wynikać z problemu badawczego
Najczęstszym błędem popełnianym na początku jest zbieranie wszystkiego, co w jakikolwiek sposób wiąże się z tematem. Student wpisuje kilka haseł do wyszukiwarki lub katalogu bibliotecznego, pobiera dziesiątki artykułów, zapisuje raporty i tworzy coraz większą listę książek. Po pewnym czasie dysponuje ogromnym zbiorem materiałów, ale nie wie, które z nich są naprawdę potrzebne.
Takie postępowanie wynika zwykle z niedostatecznie sprecyzowanego problemu badawczego. Jeżeli autor dokładnie wie, czego chce się dowiedzieć, łatwiej ocenia przydatność konkretnej publikacji. Jeśli natomiast temat pozostaje bardzo szeroki, niemal każda książka dotycząca danej dziedziny wydaje się potencjalnie użyteczna.
Załóżmy, że praca dotyczy oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstwa. Nie ma potrzeby gromadzenia każdej publikacji poświęconej bankowości. Szczególne znaczenie będą miały opracowania dotyczące działalności kredytowej banków, ryzyka kredytowego, analizy finansowej przedsiębiorstw, metod oceny zdolności kredytowej i ewentualnie regulacji odnoszących się do badanego zagadnienia. Inne obszary bankowości mogą mieć znaczenie jedynie pomocnicze.
Podobnie w pracy poświęconej motywowaniu pracowników nie trzeba gromadzić całej literatury dotyczącej zarządzania przedsiębiorstwem. Najważniejsze będą materiały dotyczące motywacji, systemów motywacyjnych, wynagradzania, świadczeń pozapłacowych czy innych elementów bezpośrednio związanych z przyjętym zakresem pracy.
Dobór materiału powinien więc być podporządkowany problemowi, a nie odwrotnie. Nie należy zmieniać pracy w zbiór informacji tylko dlatego, że udało się znaleźć interesujące źródło.
Źródła pierwotne i wtórne
Przy gromadzeniu materiału badawczego bardzo przydatne jest rozróżnienie źródeł pierwotnych i wtórnych. Podział ten pozwala lepiej zrozumieć charakter wykorzystywanych materiałów oraz sposób, w jaki można się nimi posługiwać.
Źródła pierwotne to materiały bezpośrednio związane z badanym zjawiskiem. Nie są one przede wszystkim opracowaniem dokonanym przez innego badacza, lecz materiałem, który sam może stać się przedmiotem analizy. Do tej grupy należą między innymi różnego rodzaju dokumenty, akty prawne, statuty, dane statystyczne, protokoły, sprawozdania, stenogramy, kroniki, pamiętniki, wspomnienia oraz informacje prasowe.
Charakter źródła pierwotnego zależy oczywiście od tematu pracy. Student prawa może analizować przepisy ustaw, rozporządzeń i innych aktów prawnych. Autor pracy z ekonomii może wykorzystywać dane statystyczne lub sprawozdania finansowe przedsiębiorstw. W pracy historycznej materiałem pierwotnym mogą być kroniki, pamiętniki czy dokumenty archiwalne. W politologii znaczenie mogą mieć programy polityczne, protokoły posiedzeń albo stenogramy. Jeżeli natomiast praca dotyczy koncepcji określonego myśliciela, jego własne pisma mogą stanowić podstawowy materiał źródłowy.
Źródła wtórne mają inny charakter. Są to opracowania powstałe na podstawie wcześniejszej analizy materiałów przez innych autorów. Należą do nich przede wszystkim monografie, artykuły naukowe, opracowania tematyczne oraz inne publikacje zawierające interpretacje i wnioski badaczy.
Obydwie kategorie materiałów są potrzebne, ale pełnią różne funkcje. Opracowania pomagają poznać dotychczasowy stan wiedzy, zobaczyć, jak dany problem był wcześniej interpretowany, oraz znaleźć wskazówki prowadzące do kolejnych źródeł. Materiały pierwotne dają natomiast możliwość przeprowadzenia własnej analizy.
W dobrej pracy nie chodzi więc wyłącznie o to, aby przytoczyć poglądy wielu autorów. Szczególnie tam, gdzie temat na to pozwala, warto dotrzeć również do materiału stanowiącego bezpośrednią podstawę badanego zagadnienia.
Dokumenty i akty prawne jako materiał do pracy
W wielu pracach dyplomowych istotną rolę odgrywają dokumenty. Mogą to być regulaminy, statuty, sprawozdania, uchwały, strategie rozwoju, plany finansowe, dokumenty organizacyjne albo inne materiały wytwarzane przez przedsiębiorstwa i instytucje.
Ich znaczenie jest szczególnie duże wtedy, gdy student analizuje funkcjonowanie konkretnego podmiotu. Jeżeli praca dotyczy organizacji urzędu, przedsiębiorstwa czy szkoły, sama literatura teoretyczna nie wystarczy. Potrzebne są informacje pozwalające przedstawić rzeczywistą strukturę, zasady działania, zadania oraz analizowane procesy.
W pracach prawniczych i administracyjnych szczególne znaczenie mają akty prawne. Nie należy opierać analizy obowiązujących rozwiązań wyłącznie na podręczniku czy komentarzu, jeżeli podstawowym źródłem regulacji jest konkretny przepis. Opracowanie może pomóc w interpretacji normy, ale analiza powinna uwzględniać sam akt prawny.
Istotna jest również aktualność takich materiałów. Przepisy ulegają zmianom, podobnie jak dokumenty organizacyjne czy strategie instytucji. Student powinien więc zawsze sprawdzić, czy korzysta z wersji odpowiadającej okresowi analizowanemu w pracy.
Dane statystyczne i sprawozdania
Dane statystyczne są szczególnie przydatne w pracach z ekonomii, finansów, zarządzania, socjologii czy administracji. Pozwalają przedstawić skalę zjawiska, jego strukturę i zmiany zachodzące w czasie. Nie wystarczy jednak umieścić w pracy kilku tabel i wykresów. Dane powinny służyć rozwiązaniu konkretnego problemu.
Jeżeli autor analizuje bezrobocie, samo przedstawienie liczby osób pozostających bez pracy w kolejnych latach niewiele wnosi. Trzeba zastanowić się, jak zmieniało się zjawisko, jakie występowały różnice pomiędzy grupami, jakie były kierunki zmian oraz jak można je interpretować.
Podobnie należy podchodzić do sprawozdań przedsiębiorstw. Zawarte w nich liczby nie są jeszcze analizą. Dopiero ich odpowiednie zestawienie, porównanie i interpretacja pozwalają uzyskać wyniki przydatne dla pracy.
Trzeba jednocześnie zachować ostrożność przy korzystaniu z danych statystycznych przytaczanych przez innych autorów. Informacja powielana w kolejnych opracowaniach może zawierać błąd. Jeżeli tylko jest to możliwe, warto dotrzeć do materiału, z którego dane pochodzą pierwotnie, i sprawdzić ich znaczenie, jednostkę, zakres czasowy oraz sposób obliczania.
Pamiętniki, wspomnienia i materiały prasowe
Specyficzną kategorię stanowią źródła o charakterze osobistym, takie jak pamiętniki czy wspomnienia. Mogą być niezwykle wartościowe, szczególnie w pracach historycznych, społecznych czy dotyczących biografii konkretnych osób. Jednocześnie wymagają bardzo ostrożnej interpretacji.
Autor wspomnień przedstawia wydarzenia z własnej perspektywy. Jego relacja może być kształtowana przez emocje, osobiste interesy, późniejsze doświadczenia albo niepełną pamięć. Nie oznacza to, że takie źródło jest bezwartościowe. Należy jedynie pamiętać, że przedstawia określony punkt widzenia.
Dlatego informacje uzyskane z pamiętnika dobrze jest zestawić z innymi materiałami. Jeżeli tę samą sytuację można zweryfikować na podstawie dokumentów, prasy, danych oficjalnych albo relacji innych uczestników, analiza staje się bardziej wiarygodna.
Podobnej ostrożności wymagają materiały prasowe. Artykuł prasowy może zawierać wartościowe informacje o wydarzeniach, opiniach i reakcjach społecznych, ale nie powinien być automatycznie traktowany tak samo jak publikacja naukowa. Jego przydatność zależy od problemu pracy oraz sposobu wykorzystania.
Źródła wtórne jako przewodnik po problemie
Monografie i artykuły naukowe są dla studenta niezwykle ważne nie tylko dlatego, że dostarczają gotowych informacji. Pomagają także zorientować się w stanie badań oraz odnaleźć materiały, do których samemu byłoby trudno dotrzeć.
Czytając dobrą monografię, warto zwracać uwagę na jej bibliografię oraz przypisy. Często prowadzą one do najważniejszych wcześniejszych publikacji dotyczących danego problemu. Jeden wartościowy artykuł może w ten sposób otworzyć drogę do kilku kolejnych źródeł.
Nie powinno się jednak zatrzymywać na jednym opracowaniu. Jeżeli cały rozdział pracy powstanie w rzeczywistości na podstawie jednej książki, trudno mówić o rzetelnym wykorzystaniu literatury. Autor powinien zestawiać różne ujęcia, porównywać definicje, dostrzegać różnice w stanowiskach i wybierać materiały najbardziej użyteczne z punktu widzenia własnego problemu.
Opracowania wtórne mogą również inspirować do doprecyzowania tematu. Podczas czytania student często odkrywa zagadnienie, którego wcześniej nie dostrzegał, albo zauważa brak, który można wykorzystać podczas projektowania własnej analizy.
Materiał z badań własnych
Źródła do pracy mogą być także tworzone w wyniku badań prowadzonych przez samego autora. Dotyczy to między innymi ankiet, wywiadów i obserwacji. W takim przypadku zgromadzenie materiału ma nieco inny charakter niż wyszukiwanie książek czy dokumentów.
Najpierw trzeba dokładnie określić, jakich informacji potrzebujemy. Dopiero potem można przygotować narzędzie badawcze. Ankieta stworzona bez wcześniejszego powiązania pytań z problemem badawczym często dostarcza dużej liczby odpowiedzi, z których niewiele da się później wykorzystać.
Podobny problem występuje w wywiadach. Sam fakt przeprowadzenia rozmowy z interesującą osobą nie oznacza jeszcze uzyskania materiału potrzebnego w pracy. Pytania powinny być przygotowane tak, aby odpowiedzi pozwalały wyjaśniać konkretne zagadnienia.
Po zakończeniu badań uzyskane informacje wymagają uporządkowania i oceny. Nie każda odpowiedź musi nadawać się do wykorzystania. Może zdarzyć się, że respondent pominął część pytań albo udzielił odpowiedzi wewnętrznie sprzecznych. Materiał empiryczny również wymaga więc późniejszej weryfikacji.
Nie liczba źródeł decyduje o jakości pracy
Studenci często pytają, ile książek powinno znaleźć się w bibliografii. Trudno podać jedną liczbę odpowiednią dla wszystkich prac. Znaczenie ma kierunek studiów, temat, charakter badań i rodzaj wykorzystywanych materiałów.
Sama liczba pozycji nie świadczy o jakości opracowania. Bibliografia zawierająca kilkadziesiąt przypadkowych pozycji może być mniej wartościowa niż starannie dobrany zestaw publikacji rzeczywiście wykorzystanych podczas analizy. Nie warto więc dążyć do zwiększania bibliografii wyłącznie po to, aby wyglądała bardziej imponująco.
Znacznie ważniejsze jest zróżnicowanie i trafność źródeł. W zależności od tematu powinny znaleźć się wśród nich podstawowe monografie, artykuły naukowe, właściwe dokumenty i materiały pierwotne. Trzeba również sprawdzić, czy literatura nie jest nadmiernie przestarzała w stosunku do analizowanego problemu.
Nie oznacza to automatycznego odrzucania starszych publikacji. Jeżeli określona książka ma fundamentalne znaczenie dla danej teorii albo przedstawia klasyczną koncepcję, jej wiek nie jest wadą. W przypadku dynamicznie zmieniających się zagadnień konieczne jest jednak uzupełnienie literatury o nowsze opracowania.
Gromadzenie materiału musi mieć swój koniec
Poszukiwanie źródeł można prowadzić niemal bez końca. Zawsze da się znaleźć jeszcze jedną książkę, artykuł, raport albo dokument. W pewnym momencie trzeba jednak uznać, że materiał jest wystarczający do rozpoczęcia właściwego pisania.
Dobrym sygnałem jest sytuacja, w której kolejne publikacje zaczynają powtarzać znane już informacje, a dla wszystkich najważniejszych części pracy zgromadzono wystarczającą bazę materiałową. Nie oznacza to oczywiście całkowitego zakończenia poszukiwań. Podczas pisania mogą pojawić się nowe potrzeby i wtedy należy uzupełnić źródła.
Warto przy tym od początku porządkować zgromadzone materiały. Jeżeli student pobiera artykuł, powinien zapisać jego pełne dane bibliograficzne. Jeżeli korzysta z książki, dobrze odnotować strony zawierające informacje, które mogą zostać wykorzystane. W przypadku dokumentów należy zanotować ich nazwę, datę i pochodzenie. Takie pozornie drobne czynności oszczędzają później wiele czasu.
Najgorszym rozwiązaniem jest pozostawienie porządkowania materiałów na koniec. Po kilku miesiącach student może pamiętać, że gdzieś przeczytał potrzebną informację, ale nie być w stanie ustalić, z którego źródła pochodziła. Wtedy trzeba ponownie przeglądać dziesiątki publikacji.
Gromadzenie materiału badawczego nie jest więc prostym zbieraniem jak największej liczby książek, dokumentów i plików. Jest celowym procesem podporządkowanym problemowi pracy. Student powinien wiedzieć, jakiego rodzaju materiałów potrzebuje, odróżniać źródła pierwotne od opracowań wtórnych, oceniać ich przydatność oraz systematycznie je porządkować. Dopiero odpowiednio zgromadzona baza pozwala przejść do kolejnego etapu, którym jest opracowanie materiału badawczego, a więc jego weryfikacja, selekcja i klasyfikacja.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz