Jak określić obszar badawczy w pracy dyplomowej?

Jednym z pierwszych problemów, z którymi spotyka się student rozpoczynający przygotowywanie pracy licencjackiej lub magisterskiej, jest przejście od ogólnego zainteresowania określoną dziedziną do konkretnego zagadnienia, które można rzeczywiście opracować w ramach pracy dyplomowej. Na początku pomysły są często bardzo szerokie: bankowość, zarządzanie przedsiębiorstwem, samorząd terytorialny, prawo karne, bezpieczeństwo, marketing czy polityka społeczna. Tak sformułowane zainteresowania mogą wskazywać kierunek poszukiwań, ale nie stanowią jeszcze właściwego problemu badawczego. Zanim powstanie temat pracy, trzeba najpierw określić jej obszar badawczy, a następnie znaleźć w jego ramach konkretny problem, którym autor będzie się zajmował.

Obszar badawczy można potraktować jako szeroko rozumianą przestrzeń zagadnień, w której student zamierza prowadzić swoje poszukiwania. Może nim być na przykład prawo gospodarcze, historia myśli politycznej czy międzynarodowe stosunki gospodarcze. Dopiero w obrębie tak wyznaczonego obszaru poszukuje się zagadnienia wystarczająco szczegółowego, aby mogło zostać poddane analizie.

Nie należy więc zaczynać od przypadkowego formułowania efektownie brzmiącego tytułu. Znacznie rozsądniej jest stopniowo przechodzić od dziedziny zainteresowań do obszaru badawczego, następnie do problemu badawczego, a dopiero później do ostatecznego tytułu.

Obszar badawczy to jeszcze nie temat pracy

Rozróżnienie pomiędzy obszarem badawczym a tematem jest bardzo ważne. Student może powiedzieć, że interesuje go kredyt bankowy. Nie oznacza to jednak, że „Kredyt bankowy” będzie dobrym tematem pracy. Jest to zagadnienie tak szerokie, że można w jego ramach analizować między innymi rodzaje kredytów, ryzyko kredytowe, zdolność kredytową, zabezpieczenia, procedurę kredytową, politykę kredytową banków albo wykorzystanie kredytu przez przedsiębiorstwa.

Podobnie jest w przypadku takich określeń jak „zarządzanie zasobami ludzkimi”, „samorząd terytorialny” czy „marketing internetowy”. Każde z nich obejmuje bardzo dużą liczbę problemów. Dopiero wybór jednego z nich pozwala nadać pracy konkretny kierunek.

Można więc wyobrazić sobie przygotowanie tematu jako stopniowe zawężanie pola zainteresowania. Student zarządzania zaczyna od zainteresowania zarządzaniem przedsiębiorstwem. Następnie stwierdza, że najbardziej interesują go zagadnienia związane z personelem. Zawęża zatem obszar do zarządzania zasobami ludzkimi. Kolejnym krokiem może być zainteresowanie systemem motywowania pracowników, a następnie skoncentrowanie się na wykorzystaniu określonych narzędzi motywacyjnych w konkretnym przedsiębiorstwie.

Dopiero na końcu tego procesu można dojść do tematu, który rzeczywiście da się opracować w ramach pracy dyplomowej.

Podobny sposób postępowania można zastosować właściwie na każdym kierunku studiów. W przypadku administracji punktem wyjścia może być samorząd terytorialny, później gmina, następnie zadania gminy, a jeszcze później realizacja konkretnego zadania publicznego. W pracy prawniczej ogólny obszar prawa karnego może zostać zawężony do określonej kategorii przestępstw, a następnie do konkretnej instytucji prawnej. W bankowości można przejść od działalności kredytowej banków do oceny ryzyka kredytowego, a następnie do sposobów ograniczania tego ryzyka w określonym rodzaju kredytów.

Takie stopniowe zawężanie chroni przed jednym z najczęstszych błędów, jakim jest wybranie tematu obejmującego zbyt wiele problemów jednocześnie.

Jak przejść od obszaru do problemu badawczego?

Po określeniu ogólnego obszaru należy zastanowić się, co właściwie ma być przedmiotem zainteresowania autora. Problem badawczy jest zagadnieniem wymagającym rozpoznania lub rozwiązania. Można go również rozumieć jako pytanie, na które odpowiedzi poszukuje się poprzez odpowiednio prowadzone postępowanie badawcze. Nie chodzi więc jedynie o wskazanie, „o czym będzie praca”, lecz o ustalenie, czego autor chce się na temat wybranego zagadnienia dowiedzieć.

To bardzo ważna różnica. Temat „Motywowanie pracowników w przedsiębiorstwie” wskazuje pewien zakres zagadnień. Problem badawczy może natomiast dotyczyć tego, jakie narzędzia motywacyjne są stosowane w badanym przedsiębiorstwie, jak oceniają je pracownicy albo jakie znaczenie mają określone rozwiązania dla ich zaangażowania.

Problem badawczy nadaje pracy kierunek. Jeżeli został dobrze sformułowany, łatwiej zdecydować, jaka literatura będzie potrzebna, co powinno znaleźć się w poszczególnych rozdziałach i jakie materiały należy zgromadzić. Jeżeli natomiast problem pozostaje niejasny, bardzo szybko pojawia się trudność z ustaleniem, co właściwie powinno znaleźć się w pracy.

Student zaczyna wtedy gromadzić wszystko, co w jakikolwiek sposób wiąże się z tematem. W rezultacie pierwszy rozdział opisuje jedno zagadnienie, drugi zupełnie inne, a część praktyczna nie wynika z części teoretycznej. Poszczególne fragmenty mogą być poprawne same w sobie, ale nie tworzą spójnego opracowania.

Dlatego wybór problemu badawczego należy potraktować jako jeden z najważniejszych etapów przygotowania pracy.

Dlaczego problem nie może być zbyt szeroki?

Jednym z podstawowych kryteriów wyboru problemu jest jego zakres. Nadmiernie rozbudowane zagadnienie bardzo łatwo prowadzi do powierzchownego potraktowania tematu.

Autor musi wtedy przedstawić tak wiele kwestii, że żadnej z nich nie może poświęcić wystarczającej uwagi.

Przykładem może być temat dotyczący funkcjonowania systemu bankowego w Polsce. W takim ujęciu można byłoby pisać o historii bankowości, banku centralnym, bankach komercyjnych, spółdzielczych, regulacjach prawnych, nadzorze, kredytach, depozytach, bezpieczeństwie finansowym, bankowości elektronicznej oraz wielu innych zagadnieniach. W pracy liczącej kilkadziesiąt stron każde z nich można byłoby zaledwie zasygnalizować.

Znacznie lepiej wybrać jeden element tego szerokiego obszaru i przedstawić go dokładniej. Dzięki temu praca zyskuje wyraźny przedmiot, a autor ma możliwość przeprowadzenia rzeczywistej analizy zamiast przygotowywania rozbudowanego streszczenia podręcznika.

Zawężenie nie oznacza zubożenia pracy. Bardzo często działa dokładnie odwrotnie. Im precyzyjniej wyznaczony jest problem, tym łatwiej przejść od ogólnego opisywania do pogłębionej analizy.

Czy wybrany problem da się rzeczywiście opracować?

Interesujący temat nie zawsze jest dobrym tematem pracy dyplomowej. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy jego realizacja jest możliwa. Autor poradnika zwraca uwagę, że wybór problemu powinien uwzględniać realne możliwości jego opracowania. Znaczenie ma między innymi ilość materiału wymagającego analizy, czasochłonność planowanych badań oraz możliwość dotarcia do potrzebnych źródeł.

Jest to kwestia, którą warto przemyśleć jeszcze przed zatwierdzeniem tematu. Jeżeli praca miałaby opierać się na dokumentach, do których student nie ma dostępu, problem pojawi się wcześniej czy później. Podobnie będzie w przypadku badań wymagających dotarcia do grupy respondentów, z którą w praktyce nie ma możliwości kontaktu.

Nie należy zakładać, że „jakoś uda się zdobyć materiały”. Przed przyjęciem tematu warto zrobić wstępne rozeznanie. Można sprawdzić katalog biblioteki, przejrzeć dostępne publikacje, zorientować się, jakie źródła są dostępne oraz zastanowić się nad możliwością zdobycia materiału do części praktycznej.

Jeżeli już na tym etapie okazuje się, że literatury jest bardzo mało albo najważniejsze materiały są niedostępne, rozsądniej zmodyfikować temat niż przekonać się o problemie po napisaniu dwóch rozdziałów.

Dostęp do literatury ma znaczenie

Możliwość realizacji tematu jest bezpośrednio związana z dostępnością literatury przedmiotu. Nie chodzi o to, aby do każdego tematu można było znaleźć setki książek. Ważne jest jednak istnienie odpowiedniej podstawy źródłowej pozwalającej przedstawić stan wiedzy dotyczący analizowanego zagadnienia.

Szczególną sytuacją jest temat wymagający korzystania przede wszystkim z publikacji obcojęzycznych. Sam fakt istnienia obszernej literatury nie rozwiązuje wtedy problemu. Student powinien realnie ocenić swoje możliwości korzystania z takich źródeł. Jeżeli zdecydowana większość najważniejszych opracowań została przygotowana w języku, którego autor nie zna na poziomie umożliwiającym swobodne czytanie tekstów specjalistycznych, realizacja tematu może okazać się bardzo trudna. Poradnik wskazuje w takim przypadku na możliwość rezygnacji z wybranego zagadnienia albo jego odpowiedniej modyfikacji.

Nie warto wybierać tematu wyłącznie dlatego, że brzmi nowocześnie lub oryginalnie. Znacznie ważniejsze jest to, czy można go rzetelnie opracować.

Warto sprawdzić, co już napisano

Przed ostatecznym wyborem problemu dobrze jest również przeprowadzić podstawowe rozeznanie dotyczące dotychczasowych opracowań. Pozwala ono zorientować się, czy wybrane zagadnienie było już badane oraz w jaki sposób przedstawiali je inni autorzy.

Nie oznacza to, że temat wcześniej poruszany nie nadaje się na pracę dyplomową. W praktyce zdecydowana większość prac licencjackich i magisterskich dotyczy problemów, które w jakiejś formie były już przedmiotem zainteresowania innych autorów. Istotne jest jednak odpowiednie określenie własnego zakresu.

Ten sam ogólny problem można analizować na przykład w innym przedsiębiorstwie, na podstawie innych danych, w innym okresie albo z uwzględnieniem określonego aspektu. Właśnie dlatego wstępne poznanie literatury powinno nastąpić jeszcze przed ostatecznym zatwierdzeniem tematu, a nie dopiero podczas pisania pierwszego rozdziału.

Takie rozeznanie pomaga również ocenić, czy student rzeczywiście jest zainteresowany wybranym zagadnieniem. Temat, który początkowo wydawał się bardzo atrakcyjny, po przeczytaniu kilku publikacji może okazać się zupełnie inny, niż autor sobie wyobrażał. Lepiej przekonać się o tym na samym początku.

Temat powinien być związany z kierunkiem studiów

Kolejnym warunkiem jest związek problemu badawczego z kierunkiem, specjalnością lub specjalizacją studenta. Temat pracy dyplomowej nie powinien nadmiernie odbiegać od zakresu ukończonych studiów. Właśnie na tym etapie duże znaczenie ma konsultacja z promotorem, który dokonuje ostatecznej oceny propozycji tematu.

Nie wystarczy zatem, że temat jest interesujący. Musi jeszcze umożliwiać wykorzystanie wiedzy i warsztatu właściwego dla danej dziedziny. Podobny problem można przecież przedstawiać z różnych punktów widzenia. Funkcjonowanie przedsiębiorstwa inaczej będzie analizował student zarządzania, inaczej ekonomii, a jeszcze inaczej prawa.

Związek z kierunkiem studiów powinien być widoczny nie tylko w tytule, ale przede wszystkim w sposobie opracowania tematu. Sztuczne dopisanie jednego pojęcia z danej dziedziny do tytułu nie wystarczy, jeśli zasadnicza treść pracy dotyczy zupełnie innych zagadnień.

Zainteresowania studenta mogą być dobrym punktem wyjścia

Wybór obszaru badawczego nie musi zaczynać się od analizowania listy tematów proponowanych przez promotora. Bardzo dobrym punktem wyjścia mogą być zainteresowania samego studenta. Jeszcze lepiej, gdy są one związane z jego doświadczeniem zawodowym.

Osoba pracująca w banku może zwrócić uwagę na praktyczny problem związany z obsługą klientów, kredytowaniem czy wykorzystaniem bankowości elektronicznej. Student zatrudniony w urzędzie może zainteresować się funkcjonowaniem administracji lokalnej. Osoba pracująca w przedsiębiorstwie może dostrzegać określone problemy związane z organizacją pracy, motywowaniem pracowników czy zarządzaniem jakością.

Takie doświadczenie może pomóc w znalezieniu problemu, który nie jest wyłącznie abstrakcyjnym tematem zaczerpniętym z podręcznika. Trzeba jednak pamiętać, że samo doświadczenie praktyczne nie zastępuje naukowego opracowania zagadnienia. Musi ono zostać powiązane z literaturą, odpowiednio uporządkowane i poddane analizie.

Jeżeli student nie ma własnego pomysłu, nie jest to sytuacja wyjątkowa. Właśnie wtedy szczególnego znaczenia nabiera rozmowa z promotorem. Student często potrafi wskazać dziedzinę, która go interesuje, ale ma trudności z wyodrębnieniem problemu wystarczająco konkretnego, aby można było zbudować wokół niego całą pracę. Zadaniem promotora jest wtedy pomóc w zawężeniu pola zainteresowania i wskazać możliwe kierunki dalszych poszukiwań.

Czy każda praca musi mieć hipotezę?

Podczas określania problemu badawczego pojawia się często pytanie o hipotezy. Studenci czasami wychodzą z założenia, że każda praca licencjacka czy magisterska musi zawierać kilka hipotez, które później obowiązkowo należy „potwierdzić”. Nie jest to właściwe podejście.

Hipoteza może pojawić się wtedy, gdy charakter problemu uzasadnia sformułowanie przypuszczenia wymagającego późniejszego rozstrzygnięcia. Nie każda praca ma jednak taką konstrukcję. Celem części opracowań jest przede wszystkim uporządkowanie określonych faktów i zjawisk oraz ich syntetyczne przedstawienie. W takim przypadku stawianie hipotezy nie jest konieczne.

Nie należy więc tworzyć hipotez tylko dlatego, że autorowi wydaje się, iż „tak powinno być w pracy”. Najpierw trzeba ustalić charakter problemu i sposób jego opracowania. Dopiero później można zdecydować, czy hipoteza jest rzeczywiście potrzebna.

Od dobrze wybranego obszaru zależy dalsze pisanie

Określenie obszaru badawczego może wydawać się niewielkim, wstępnym etapem przygotowywania pracy. W rzeczywistości ma ono ogromne znaczenie dla wszystkiego, co następuje później. Od właściwego zawężenia obszaru zależą problem badawczy, tytuł, struktura rozdziałów, dobór literatury, zakres materiału oraz sposób prowadzenia ewentualnych badań.

Jeżeli ten etap zostanie przeprowadzony starannie, dalsza praca staje się znacznie łatwiejsza. Student wie, czego poszukuje i może oceniać kolejne materiały z punktu widzenia ich przydatności. Łatwiej również odrzucić zagadnienia wprawdzie interesujące, ale pozostające poza zakresem pracy.

Jeżeli natomiast obszar pozostanie zbyt szeroki i nie zostanie z niego wyodrębniony konkretny problem, trudności będą narastały wraz z pisaniem kolejnych stron. Autor będzie miał coraz więcej materiałów, ale coraz mniejszą pewność, które z nich rzeczywiście powinny zostać wykorzystane.

Dlatego nie warto spieszyć się z ostatecznym wyborem tematu. Najpierw dobrze jest określić własne zainteresowania, wyznaczyć szerszy obszar badawczy, przejrzeć podstawową literaturę i zastanowić się nad realnymi możliwościami realizacji pracy. Następnie można stopniowo zawężać problem i konsultować kolejne propozycje z promotorem. Dobrze wykonana praca na tym początkowym etapie pozwala uniknąć wielu problemów w późniejszych miesiącach i tworzy solidną podstawę dla następnego kroku, jakim jest precyzyjne sformułowanie problemu badawczego.