Jednym z najważniejszych momentów podczas przygotowywania pracy licencjackiej lub magisterskiej jest wybór problemu badawczego. To właśnie od niego w dużej mierze zależy późniejsza konstrukcja pracy, dobór literatury, sposób prowadzenia badań, a nawet łatwość formułowania wniosków. Student może mieć ciekawy temat i zgromadzić dużą liczbę wartościowych publikacji, ale jeżeli nie będzie dokładnie wiedział, jaki problem chce rozwiązać lub wyjaśnić, praca bardzo łatwo stanie się zbiorem luźno powiązanych informacji. Dlatego przed rozpoczęciem pisania kolejnych rozdziałów trzeba odpowiedzieć sobie na podstawowe pytanie: czego właściwie chcę się dowiedzieć i jaki problem będzie osią całego opracowania?
Problem badawczy nie jest tym samym co temat pracy. Temat określa przede wszystkim obszar, w którym będzie poruszał się autor, natomiast problem badawczy wskazuje zagadnienie wymagające wyjaśnienia, rozpoznania albo uporządkowania. Jeśli tematem pracy jest na przykład „Motywowanie pracowników w przedsiębiorstwie X”, problem może dotyczyć skuteczności stosowanych instrumentów motywacyjnych, ich oceny przez pracowników albo zależności pomiędzy określonymi formami motywowania a poziomem zaangażowania zatrudnionych. Sam tytuł informuje więc, czego dotyczy opracowanie, natomiast problem badawczy określa, czego autor będzie w jego ramach poszukiwał.
Co właściwie oznacza problem badawczy?
Problem badawczy można najprościej potraktować jako pytanie, na które autor zamierza odpowiedzieć poprzez analizę literatury, materiałów źródłowych albo wyników własnych badań. Nie zawsze musi ono zostać dosłownie zapisane w formie pytania, ale podczas przygotowywania koncepcji pracy takie sformułowanie jest bardzo pomocne. Pozwala sprawdzić, czy autor rzeczywiście wie, jaki jest cel jego poszukiwań.
Jeżeli student przygotowuje pracę dotyczącą kredytów hipotecznych, może zapytać: jakie czynniki wpływają na ocenę zdolności kredytowej osób ubiegających się o kredyt hipoteczny? Przy temacie związanym z zarządzaniem może zastanowić się, w jaki sposób styl kierowania wpływa na motywację pracowników określonego przedsiębiorstwa. W pracy z administracji problem może dotyczyć sposobu wykonywania przez gminę określonego zadania publicznego, a w pracy pedagogicznej skuteczności wybranych metod stosowanych w pracy z określoną grupą uczniów.
Dobrze sformułowany problem sprawia, że zaczyna być jasne, po co powstają kolejne części opracowania. Rozdział teoretyczny dostarcza pojęć i koncepcji niezbędnych do późniejszej analizy, rozdział metodologiczny wyjaśnia sposób prowadzenia badań, natomiast część empiryczna służy uzyskaniu odpowiedzi na postawione wcześniej pytania. Poszczególne części przestają być odrębnymi blokami tekstu, ponieważ wszystkie prowadzą do rozwiązania tego samego problemu.
Brak takiego punktu odniesienia często prowadzi do sytuacji, w której student pisze kolejne rozdziały przede wszystkim dlatego, że udało mu się znaleźć materiały na określony temat. W efekcie powstaje dużo tekstu, lecz trudno powiedzieć, czemu właściwie służy jego prezentacja. Problem badawczy chroni przed takim przypadkowym rozwijaniem pracy.
Od ogólnego zainteresowania do konkretnego problemu
Znalezienie problemu badawczego najczęściej nie następuje od razu. Student zwykle zaczyna od szerokiego obszaru swoich zainteresowań. Może interesować go bankowość elektroniczna, bezpieczeństwo publiczne, polityka personalna przedsiębiorstwa, funkcjonowanie samorządu albo reklama w mediach społecznościowych. Dopiero później trzeba z tego obszaru wyodrębnić zagadnienie nadające się do dokładniejszej analizy.
Dobrym sposobem jest stopniowe zadawanie coraz bardziej szczegółowych pytań. Jeżeli interesuje nas bankowość elektroniczna, można zastanowić się, który jej element jest szczególnie interesujący. Bezpieczeństwo transakcji? Zachowania klientów? Rozwój bankowości mobilnej? Wpływ nowych technologii na tradycyjną obsługę w oddziałach? Następnie trzeba jeszcze ustalić, czy problem ma dotyczyć całego rynku, określonej grupy banków, konkretnej instytucji albo zachowań wybranej grupy klientów.
Podobnie można postąpić w przypadku zarządzania zasobami ludzkimi. Jest to bardzo szeroki obszar obejmujący rekrutację, szkolenia, ocenianie pracowników, wynagradzanie, motywowanie czy rozwój zawodowy. Jeżeli student zainteresuje się motywowaniem, nadal pozostaje wiele możliwości. Może badać motywację pracowników różnych pokoleń, znaczenie wynagrodzeń, rolę benefitów pozapłacowych albo wpływ atmosfery organizacyjnej na zaangażowanie zatrudnionych.
Takie zawężanie problemu jest niezwykle potrzebne. Próba opisania całego rozległego zagadnienia w pracy liczącej kilkadziesiąt stron niemal zawsze prowadzi do bardzo powierzchownego opracowania. Autor zamiast analizować zaczyna jedynie wymieniać pojęcia, definicje i klasyfikacje, ponieważ na dokładniejsze przedstawienie któregokolwiek elementu po prostu brakuje miejsca.
Dobry problem badawczy powinien mieć odpowiedni zakres
Jednym z najważniejszych kryteriów wyboru problemu jest więc jego rozmiar. Nie powinien być ani zbyt szeroki, ani przesadnie wąski. Pierwsza sytuacja występuje jednak znacznie częściej. Studenci obawiają się niekiedy, że temat ograniczony do konkretnego zagadnienia będzie wyglądał zbyt skromnie, dlatego próbują objąć pracą ogromny zakres problematyki.
Tymczasem wartość pracy nie zależy od tego, ile różnych zagadnień zostanie w niej wymienionych. Znacznie ważniejsze jest to, czy wybrany problem został przedstawiony w sposób uporządkowany i pogłębiony. Lepiej szczegółowo przeanalizować jeden wybrany aspekt działalności przedsiębiorstwa niż poświęcić po kilka stron finansom, marketingowi, logistyce, zarządzaniu personelem i organizacji produkcji.
Z drugiej strony problem może zostać zawężony tak bardzo, że trudno będzie na jego podstawie stworzyć całą pracę. Jeżeli zagadnienie można wyczerpująco przedstawić na kilku stronach, prawdopodobnie nie będzie ono wystarczającą podstawą kilkudziesięciostronicowego opracowania. Właśnie dlatego zakres problemu najlepiej oceniać razem z potencjalną literaturą i planowaną konstrukcją pracy.
Bardzo pomocne może być przygotowanie wstępnego spisu treści. Jeżeli po sformułowaniu problemu student potrafi logicznie rozplanować kilka powiązanych ze sobą rozdziałów i podrozdziałów, jest to dobry znak. Jeżeli natomiast musi sztucznie dopisywać poboczne zagadnienia tylko po to, aby rozbudować pracę, problem może być zbyt wąski.
Problem musi być możliwy do zbadania
Nie każdy interesujący problem nadaje się do realizacji w ramach pracy dyplomowej. Trzeba jeszcze odpowiedzieć na pytanie, czy student ma rzeczywiste możliwości jego opracowania. Znaczenie ma tutaj przede wszystkim dostęp do literatury, dokumentów, danych oraz osób, które miałyby uczestniczyć w planowanych badaniach.
Można wybrać bardzo interesujące zagadnienie dotyczące funkcjonowania przedsiębiorstwa, a następnie dowiedzieć się, że firma nie udostępnia żadnych danych potrzebnych do analizy. Można zaplanować badanie określonej grupy zawodowej, ale nie mieć możliwości dotarcia do wystarczającej liczby respondentów. Można również wybrać temat wymagający korzystania z materiałów archiwalnych, do których dostęp okaże się mocno ograniczony.
Dlatego realność wykonania pracy trzeba oceniać na początku, a nie dopiero wtedy, gdy napisano już kilkadziesiąt stron. Przed zatwierdzeniem problemu warto wykonać niewielkie rozpoznanie. Sprawdzić dostępne książki i artykuły, zobaczyć, jakie istnieją źródła danych, a w przypadku planowanych badań zastanowić się, czy rzeczywiście uda się je przeprowadzić.
Dotyczy to także czasu. Problem może być możliwy do zbadania teoretycznie, ale wymagać wielu miesięcy zbierania danych. Student przygotowujący pracę dyplomową ma natomiast określony termin jej oddania. Koncepcja badawcza powinna więc uwzględniać nie idealne warunki prowadzenia wieloletnich badań naukowych, lecz rzeczywiste możliwości autora.
Znaczenie literatury przy wyborze problemu
Przed podjęciem ostatecznej decyzji warto zapoznać się przynajmniej z podstawową literaturą dotyczącą wybranego zagadnienia. Pozwala to przede wszystkim sprawdzić, czy istnieją materiały, na których można oprzeć część teoretyczną. Jednocześnie lektura pierwszych publikacji bardzo często pomaga lepiej zrozumieć sam problem i właściwie go zawęzić.
Student może początkowo uważać, że interesuje go jedno zagadnienie, ale po przeczytaniu kilku opracowań dostrzec znacznie ciekawszy jego aspekt. Może również zauważyć, że problem został już wielokrotnie przedstawiony w bardzo podobny sposób i warto poszukać nieco innego ujęcia.
Nie chodzi przy tym o poszukiwanie tematu, którego nikt wcześniej nie poruszał. Taki wymóg byłby w przypadku większości prac licencjackich i magisterskich nierealistyczny. Znacznie ważniejsze jest znalezienie konkretnego sposobu opracowania znanego problemu. Można zastosować inne kryterium analizy, ograniczyć badanie do wybranego okresu, przeanalizować konkretną organizację albo porównać dwa przypadki.
Trzeba również zwrócić uwagę na język dostępnych opracowań. Jeżeli zasadnicza część literatury dotyczącej danego problemu występuje wyłącznie w językach obcych, student powinien ocenić, czy jest w stanie swobodnie pracować z tekstami naukowymi w tych językach. W przeciwnym razie nawet bardzo interesujący temat może okazać się trudny do rzetelnego opracowania.
Czy problem badawczy musi być całkowicie nowy?
Studenci często sądzą, że wartość pracy zależy od znalezienia zagadnienia, którego wcześniej nikt nie analizował. W przypadku pracy dyplomowej nie jest to konieczne. Praca licencjacka czy nawet magisterska nie musi prowadzić do odkrycia zupełnie nowego zjawiska albo stworzenia nowej teorii.
Samodzielność może przejawiać się inaczej. Autor może zebrać rozproszone informacje, uporządkować je według określonego kryterium, przeanalizować konkretny przypadek, zastosować znaną metodę do nowych danych albo skonfrontować ustalenia przedstawione w literaturze z sytuacją określonego przedsiębiorstwa czy instytucji.
Warto natomiast unikać mechanicznego powtarzania wcześniej istniejących opracowań. Jeżeli student znajduje pracę dyplomową na niemal identyczny temat i próbuje odtworzyć jej konstrukcję, trudno mówić o samodzielnym postępowaniu badawczym. Istniejące opracowania mogą inspirować, ale problem własnej pracy powinien wynikać z jej indywidualnej koncepcji.
Problem badawczy a doświadczenie zawodowe
Dobrym źródłem pomysłów mogą być własne doświadczenia zawodowe. Student pracujący w firmie, banku, urzędzie, placówce oświatowej albo organizacji pozarządowej często dostrzega problemy, których osoba znająca daną dziedzinę wyłącznie z podręczników nie zauważyłaby tak łatwo.
Pracownik działu kadr może zainteresować się sposobem oceniania pracowników, osoba zatrudniona w banku procedurą oceny ryzyka, pracownik urzędu funkcjonowaniem określonej procedury administracyjnej, a nauczyciel wykorzystaniem konkretnych metod dydaktycznych. Takie doświadczenie ułatwia później rozumienie badanego problemu i może zapewniać dostęp do materiałów praktycznych.
Nie można jednak opierać całej pracy wyłącznie na osobistych obserwacjach. Doświadczenie zawodowe jest punktem wyjścia do sformułowania problemu, natomiast jego opracowanie wymaga wykorzystania odpowiedniej literatury, źródeł i metod. Praca dyplomowa powinna wykraczać poza subiektywne przekonanie autora wynikające z jego codziennych doświadczeń.
Problem główny i problemy szczegółowe
W bardziej rozbudowanych pracach warto rozróżnić główny problem badawczy oraz problemy szczegółowe. Problem główny obejmuje zasadnicze pytanie, na które ma odpowiedzieć całe opracowanie. Problemy szczegółowe odnoszą się natomiast do jego poszczególnych aspektów.
Jeżeli głównym problemem jest określenie wpływu systemu motywacyjnego na zaangażowanie pracowników, pytania szczegółowe mogą dotyczyć stosowanych instrumentów finansowych, znaczenia pozapłacowych form motywacji, poziomu zadowolenia pracowników oraz oceny poszczególnych elementów systemu. Odpowiedzi na pytania szczegółowe pozwalają następnie sformułować odpowiedź na pytanie główne.
Taka konstrukcja ułatwia również przygotowanie badań. Pytania w ankiecie czy wywiadzie nie powinny być przypadkowym zestawem interesujących kwestii. Powinny dostarczać informacji potrzebnych do rozwiązania wcześniej określonych problemów szczegółowych.
Warto jednak zachować umiar. Nie ma potrzeby tworzenia kilkunastu problemów szczegółowych tylko po to, aby część metodologiczna wyglądała bardziej rozbudowanie. Każdy problem powinien być rzeczywiście potrzebny i znaleźć swoje odzwierciedlenie zarówno w materiale badawczym, jak i w późniejszej analizie.
Czy do problemu trzeba sformułować hipotezę?
Z problemem badawczym często łączy się hipoteza. Jest ona przypuszczeniem dotyczącym odpowiedzi na określone pytanie i powinna podlegać sprawdzeniu podczas badań. Nie oznacza to jednak, że hipotezę należy umieszczać w każdej pracy.
Jeżeli praca ma charakter empiryczny i jej konstrukcja pozwala na sformułowanie przewidywanej zależności, hipoteza może być bardzo użyteczna. Autor może na przykład zakładać, że określony czynnik pozostaje w związku z innym zjawiskiem, a później sprawdzać to na podstawie zgromadzonych danych.
Są jednak prace, których celem jest przede wszystkim opis, analiza albo uporządkowanie określonego materiału. W takim przypadku sztuczne tworzenie hipotezy może przynieść więcej szkody niż pożytku. Nie należy więc wychodzić z założenia, że każda praca musi zawierać obowiązkowo problem główny, kilka problemów szczegółowych i kilka hipotez. O potrzebie ich sformułowania powinien decydować charakter tematu, przyjęta metoda oraz wymagania konkretnej uczelni i promotora.
Jak sprawdzić, czy problem został dobrze zdefiniowany?
Dobry problem badawczy powinien przede wszystkim być zrozumiały. Student musi umieć własnymi słowami wyjaśnić, czego dotyczy jego praca i jakiej odpowiedzi zamierza poszukiwać. Jeżeli przedstawienie problemu wymaga długiego, skomplikowanego tłumaczenia albo autor za każdym razem opisuje go inaczej, prawdopodobnie nie został jeszcze dostatecznie sprecyzowany.
Następnie warto sprawdzić, czy można wskazać materiały potrzebne do rozwiązania problemu. Jeśli nie wiadomo, jakie źródła należałoby zgromadzić i w jaki sposób przeprowadzić analizę, problem może być zbyt ogólny.
Dobrym testem jest również próba przygotowania wstępnego planu pracy. Poszczególne części powinny prowadzić do rozwiązania problemu, a nie jedynie mieć jakiś luźny związek z tematyką. Jeżeli jeden z rozdziałów można usunąć bez żadnego wpływu na możliwość udzielenia odpowiedzi na główne pytanie, warto zastanowić się, czy rzeczywiście jest potrzebny.
Trzeba też sprawdzić dostępność danych, literatury i innych źródeł. Nawet najlepiej sformułowany problem teoretycznie nie będzie dobrym wyborem, jeśli jego rozwiązanie wymaga materiałów, których student nie jest w stanie zdobyć.
Konsultacja problemu z promotorem
Ostateczne zdefiniowanie problemu warto przeprowadzić przy współpracy z promotorem. Student zna swoje zainteresowania i możliwości, natomiast promotor ma doświadczenie pozwalające ocenić, czy wybrane zagadnienie nadaje się do opracowania w ramach pracy dyplomowej. Może wskazać, że problem jest zbyt szeroki, zasugerować jego zawężenie albo zwrócić uwagę na trudności związane z dostępnością źródeł.
Nie należy jednak oczekiwać, że promotor zrobi wszystko za seminarzystę. Znacznie lepiej przyjść na konsultację z kilkoma własnymi propozycjami, wstępnie przejrzaną literaturą oraz przemyśleniami dotyczącymi tego, co właściwie mogłoby zostać zbadane. Rozmowa staje się wtedy konkretniejsza, a student pozostaje rzeczywistym autorem swojej koncepcji.
Na tym etapie można jeszcze stosunkowo łatwo wprowadzać zmiany. Zawężenie problemu, zmiana zakresu czasowego albo rezygnacja z trudnego do zdobycia materiału nie powodują dużych strat. Jeżeli takie problemy zostaną dostrzeżone dopiero po napisaniu znacznej części pracy, poprawki mogą wymagać przebudowania całych rozdziałów.
Wybór i zdefiniowanie problemu badawczego nie powinny więc być traktowane jako formalność poprzedzająca właściwe pisanie. To właśnie wtedy podejmowane są decyzje przesądzające o kierunku całej pracy. Dobrze określony problem porządkuje późniejsze działania: podpowiada, jakiej literatury szukać, jakie dane zbierać, jak zbudować strukturę pracy i na czym skoncentrować własną analizę.
Warto poświęcić temu etapowi więcej czasu, zamiast jak najszybciej rozpoczynać pisanie pierwszego rozdziału. Kilka dodatkowych dni przeznaczonych na dopracowanie problemu może później oszczędzić wielu tygodni niepotrzebnej pracy. Gdy autor dokładnie wie, czego chce się dowiedzieć, znacznie łatwiej odróżnia materiały naprawdę potrzebne od tych, które jedynie ogólnie wiążą się z tematem. Praca przestaje być przypadkowym zbiorem wiadomości, a zaczyna stanowić uporządkowaną próbę odpowiedzi na jasno postawione pytanie.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz