Jak opracować materiał badawczy do pracy dyplomowej?

Zebranie literatury, dokumentów, danych statystycznych czy wyników własnych badań nie oznacza jeszcze, że student może od razu przystąpić do pisania kolejnych rozdziałów pracy. Samo zgromadzenie materiału jest dopiero jednym z etapów przygotowywania pracy dyplomowej. Zanim wykorzysta się źródła w tekście, trzeba je uporządkować, ocenić ich wiarygodność, wybrać informacje najważniejsze oraz przypisać poszczególne materiały do określonych zagadnień. W praktyce właśnie ten etap bardzo często decyduje o tym, czy praca będzie miała logiczną konstrukcję, czy też stanie się przypadkowym zbiorem informacji pochodzących z różnych publikacji.

Opracowanie materiału badawczego można potraktować jako swoistą obróbkę zgromadzonych źródeł. Najważniejsze czynności obejmują ich weryfikację, selekcję oraz klasyfikację. Każda z nich pełni inną funkcję. Weryfikacja pozwala sprawdzić, czy zgromadzone informacje są wiarygodne i mają odpowiednią wartość naukową. Selekcja służy oddzieleniu materiałów naprawdę istotnych od tych, które mają jedynie znaczenie pomocnicze. Klasyfikacja natomiast pozwala uporządkować źródła i informacje według przyjętych kryteriów, dzięki czemu późniejsze pisanie pracy staje się znacznie łatwiejsze.

Nie warto pomijać tego etapu. Student, który zaczyna pisać bez wcześniejszego uporządkowania źródeł, szybko zaczyna się gubić. Ma otwartych kilkanaście plików, pamięta, że w którejś książce znajdowała się potrzebna definicja, ale nie wie już w której, powtarza te same informacje w kilku miejscach i wykorzystuje źródła tylko dlatego, że akurat ma je pod ręką. Dobrze opracowany materiał pozwala uniknąć takiego chaosu.

Weryfikacja materiału badawczego

Pierwszym etapem powinno być sprawdzenie wartości zgromadzonych materiałów. Nie każda informacja, którą udało się znaleźć, zasługuje na wykorzystanie w pracy dyplomowej. Dotyczy to zarówno źródeł internetowych, jak i książek, artykułów, danych statystycznych czy informacji przytaczanych przez innych autorów.

Weryfikacja powinna rozpocząć się od ustalenia pochodzenia informacji. Trzeba wiedzieć, kto jest autorem materiału, gdzie został opublikowany, kiedy powstał i jaki ma charakter. Inaczej należy traktować recenzowany artykuł naukowy, inaczej oficjalne sprawozdanie instytucji, jeszcze inaczej anonimowy tekst zamieszczony na przypadkowej stronie internetowej.

Szczególnej ostrożności wymagają dane podawane w innych opracowaniach. Autor książki może przytoczyć określoną wartość statystyczną, datę, wynik badania albo dane bibliograficzne zaczerpnięte z wcześniejszego źródła. Student nie powinien automatycznie zakładać, że każda taka informacja jest bezbłędna. Czasami pomyłka popełniona w jednym opracowaniu jest później powielana w kolejnych publikacjach.

Jeżeli jest to możliwe, warto docierać do źródła pierwotnego. Jeśli autor monografii przytacza dane z raportu statystycznego, dobrze sprawdzić sam raport. Jeżeli w artykule omówiono wyniki konkretnego badania, warto zapoznać się z publikacją przedstawiającą to badanie bezpośrednio. Pozwala to nie tylko ograniczyć ryzyko powielania błędów, ale również dokładniej zrozumieć kontekst informacji.

Weryfikacja ma szczególne znaczenie w przypadku danych liczbowych. Sama liczba bez informacji o sposobie jej obliczenia może prowadzić do błędnych wniosków. Trzeba wiedzieć, jakiej populacji dotyczy, jaki obejmuje okres, w jakiej jednostce została przedstawiona oraz czy sposób jej wyliczenia nie zmienił się pomiędzy kolejnymi latami.

Jeżeli student analizuje dane o bezrobociu, zadłużeniu, rentowności przedsiębiorstw czy liczbie udzielonych kredytów, powinien sprawdzić, czy porównywane wartości zostały obliczone według tej samej metodologii. W przeciwnym razie pozornie poprawne zestawienie może prowadzić do nieuzasadnionych wniosków.

Ostrożność wobec źródeł subiektywnych

Nie wszystkie źródła mają charakter obiektywny. Dotyczy to szczególnie pamiętników, wspomnień, relacji osobistych czy wywiadów. Autor takiego materiału przedstawia wydarzenia ze swojej perspektywy, a jego sposób opisu może być kształtowany przez osobiste doświadczenia, emocje, interesy czy upływ czasu.

Nie oznacza to, że źródła tego rodzaju należy odrzucać. W wielu pracach mogą być niezwykle wartościowe. Trzeba jedynie odpowiednio je interpretować.

Jeżeli badamy wydarzenia historyczne na podstawie wspomnień uczestnika, nie powinniśmy automatycznie przyjmować, że jego relacja jest jedyną możliwą wersją wydarzeń. Warto porównać ją z dokumentami, relacjami innych osób, materiałami prasowymi albo opracowaniami historycznymi. Dopiero takie zestawienie pozwala ocenić, które elementy można uznać za potwierdzone, a które mają wyłącznie charakter subiektywnej oceny.

Podobny problem może pojawić się podczas prowadzenia wywiadów. Respondent nie zawsze przedstawia stan rzeczy w sposób całkowicie obiektywny. Może świadomie lub nieświadomie przedstawiać swoją organizację w korzystniejszym świetle, pomijać pewne problemy albo podkreślać własną rolę.

Dlatego materiał uzyskany z wywiadów również wymaga analizy. Nie należy traktować każdej wypowiedzi jako bezdyskusyjnego faktu. W pracy można ją przedstawić jako stanowisko badanego, a tam, gdzie jest to możliwe, zestawić z innymi źródłami.

Weryfikacja wyników ankiet i kwestionariuszy

Szczególnego podejścia wymagają informacje pozyskane w ramach badań własnych. Student często zakłada, że jeżeli sam przeprowadził ankietę, uzyskane odpowiedzi są automatycznie gotowym materiałem do analizy. W rzeczywistości również takie dane trzeba sprawdzić.

Niektóre kwestionariusze mogą być niekompletne. Respondent mógł pominąć znaczną część pytań albo zaznaczyć odpowiedzi, które wzajemnie się wykluczają. Czasami można także zauważyć, że formularz został wypełniony przypadkowo, bez rzeczywistego zastanowienia.

Trzeba więc ustalić, które odpowiedzi można wykorzystać, a które należy odrzucić. W przeciwnym razie pojedyncze nierzetelnie wypełnione ankiety mogą zniekształcić późniejsze wyniki.

Weryfikacja powinna objąć również samo narzędzie badawcze. Jeśli po zebraniu odpowiedzi okazuje się, że część pytań została źle zrozumiana przez respondentów, trzeba uwzględnić to podczas interpretacji wyników. Nie można na siłę wyciągać zdecydowanych wniosków z danych, których znaczenie pozostaje niejednoznaczne.

Selekcja materiału, czyli nie wszystko musi znaleźć się w pracy

Po sprawdzeniu wiarygodności materiału przychodzi czas na jego selekcję. To jeden z trudniejszych etapów, ponieważ student często ma poczucie, że skoro poświęcił czas na znalezienie konkretnej książki czy artykułu, powinien koniecznie wykorzystać go w pracy.

Nie jest to dobre podejście. Zebranie źródła nie oznacza jeszcze obowiązku jego wykorzystania.

W czasie poszukiwań gromadzi się zwykle więcej materiału, niż ostatecznie znajdzie się w pracy. Jest to naturalne. Dopiero po zapoznaniu się z publikacją można ocenić, czy zawiera informacje rzeczywiście potrzebne do rozwiązania problemu badawczego.

Selekcja polega więc na podzieleniu zgromadzonych informacji według ich przydatności. Część materiałów będzie miała fundamentalne znaczenie dla pracy, część jedynie pomocnicze, a z niektórych można całkowicie zrezygnować.

Za najważniejsze należy uznać te źródła, które bezpośrednio dotyczą problemu badawczego. Jeżeli praca poświęcona jest ocenie sytuacji finansowej określonego przedsiębiorstwa, zasadnicze znaczenie będą miały jego sprawozdania finansowe, literatura dotycząca analizy finansowej oraz opracowania wyjaśniające znaczenie wykorzystywanych wskaźników.

Materiały omawiające bardzo ogólnie funkcjonowanie przedsiębiorstw mogą być potrzebne jedynie w ograniczonym zakresie. Nie ma sensu rozbudowywać części teoretycznej o kilkanaście stron zagadnień, które później nie zostaną wykorzystane podczas analizy.

Materiał pierwszorzędny i drugorzędny

W ramach selekcji warto rozróżnić informacje o znaczeniu pierwszorzędnym i drugorzędnym. Pierwsze są niezbędne do przedstawienia tematu i rozwiązania problemu badawczego. Drugie mogą uzupełniać analizę, przedstawiać dodatkowy kontekst albo pomagać w wyjaśnianiu określonych kwestii.

Takie rozróżnienie jest bardzo przydatne podczas pisania. Autor wie wtedy, które informacje muszą zostać uwzględnione, a z których może zrezygnować, jeżeli rozdział staje się zbyt rozbudowany.

Przykładowo w pracy dotyczącej ryzyka kredytowego podstawowe znaczenie mogą mieć definicje ryzyka, jego rodzaje, sposoby oceny i metody ograniczania. Szczegółowa historia rozwoju bankowości będzie miała natomiast znaczenie drugorzędne, chyba że temat pracy wyraźnie uzasadnia jej przedstawienie.

Selekcja chroni również przed częstym błędem polegającym na przepisywaniu do pracy wszystkich informacji znalezionych podczas lektury. Praca dyplomowa nie ma być streszczeniem przeczytanych książek. Autor powinien wybierać tylko te informacje, które są potrzebne do prowadzenia własnego wywodu.

Klasyfikacja materiału badawczego

Kiedy materiał został już zweryfikowany i wyselekcjonowany, należy go odpowiednio uporządkować. Klasyfikacja polega na podziale informacji według przyjętych kryteriów. W praktyce kryterium powinno być związane z konstrukcją pracy.

Jeżeli praca została zbudowana problemowo, materiały można podzielić według zagadnień odpowiadających poszczególnym rozdziałom i podrozdziałom. Dzięki temu podczas pisania autor nie musi ponownie przeglądać całego zgromadzonego zbioru.

Można na przykład utworzyć odrębne grupy materiałów dotyczących definicji podstawowych pojęć, klasyfikacji badanego zjawiska, czynników wpływających na jego rozwój oraz wyników wcześniejszych badań. Jeżeli praca zawiera część praktyczną, warto osobno uporządkować dokumenty i dane odnoszące się do analizowanego podmiotu.

W przypadku pracy o charakterze historycznym lepsze może być kryterium chronologiczne. Materiały można wtedy podzielić według kolejnych okresów. W pracy porównawczej naturalnym rozwiązaniem będzie klasyfikacja według analizowanych państw, przedsiębiorstw czy innych jednostek.

Nie istnieje więc jeden uniwersalny sposób klasyfikowania materiałów. Powinien on wynikać z przyjętej konstrukcji pracy.

Jak praktycznie porządkować źródła?

Samo przechowywanie kilkudziesięciu plików PDF w jednym folderze szybko prowadzi do chaosu. Już na początku warto stworzyć własny system organizacji materiałów.

Można utworzyć osobne foldery odpowiadające rozdziałom albo głównym zagadnieniom. W każdym z nich warto przechowywać publikacje i dokumenty związane z konkretną częścią pracy. Dobrym rozwiązaniem jest również tworzenie notatek zawierających najważniejsze informacje z danego źródła.

W notatce warto od razu zapisać pełne dane bibliograficzne publikacji oraz numery stron, na których znajdują się interesujące informacje. Dzięki temu podczas pisania nie trzeba ponownie przeglądać całej książki tylko po to, aby odnaleźć potrzebny fragment.

Można również zapisywać krótką informację o tym, do czego źródło może zostać wykorzystane. Przy jednej publikacji będzie to definicja pojęcia, przy innej klasyfikacja, jeszcze przy innej wyniki badań albo krytyka określonego stanowiska.

Takie notatki pozwalają stopniowo budować materiał dla konkretnych części pracy.

Nie należy pisać rozdziału z jednej książki

Uporządkowanie materiału ułatwia także porównywanie różnych źródeł. Jest to bardzo ważne, ponieważ rozdział pracy nie powinien powstawać poprzez streszczenie jednej książki od początku do końca.

Znacznie lepiej zebrać materiały dotyczące określonego zagadnienia z kilku opracowań i dopiero na ich podstawie stworzyć własny tekst. Można wtedy pokazać różne definicje, sposoby klasyfikacji czy odmienne interpretacje.

Takie podejście zwiększa również samodzielność pracy. Autor nie powtarza struktury jednego podręcznika, lecz sam decyduje o kolejności przedstawiania problemów i wybiera informacje najbardziej przydatne dla własnej koncepcji.

Oczywiście nie chodzi o sztuczne zwiększanie liczby cytowanych autorów. Jeżeli kilka publikacji powtarza dokładnie tę samą informację, nie ma potrzeby przedstawiania wszystkich. Ważniejsza jest umiejętność znalezienia źródeł reprezentujących istotne sposoby ujęcia problemu.

Uporządkowanie materiału a struktura pracy

Klasyfikowanie źródeł bardzo często pozwala również sprawdzić jakość przygotowanego wcześniej planu pracy. Może się okazać, że dla jednego podrozdziału zgromadzono ogromną liczbę materiałów, a dla innego praktycznie żadnych.

Nie zawsze oznacza to problem, ale warto zastanowić się nad przyczyną takiej sytuacji. Być może jeden podrozdział został sformułowany zbyt szeroko, a drugi dotyczy zagadnienia marginalnego albo słabo związanego z głównym problemem.

Może się również okazać, że dwa planowane podrozdziały dotyczą w rzeczywistości bardzo podobnych treści. Wtedy lepiej połączyć je jeszcze przed rozpoczęciem pisania, zamiast później powtarzać te same informacje.

W ten sposób praca nad materiałem źródłowym staje się jednocześnie sprawdzianem przyjętej konstrukcji całego opracowania.

Kiedy materiał jest gotowy do pisania?

Trudno wskazać jeden moment, w którym można uznać opracowanie źródeł za całkowicie zakończone. Podczas pisania niemal zawsze pojawia się potrzeba uzupełnienia literatury albo sprawdzenia dodatkowych informacji.

Można jednak przyjąć, że zasadniczy materiał jest przygotowany wtedy, gdy autor posiada źródła dotyczące wszystkich głównych elementów pracy, potrafi ocenić ich wartość i wie, które z nich będą wykorzystane w poszczególnych częściach.

Jeżeli przed rozpoczęciem pisania student potrafi powiedzieć, jakie materiały wykorzysta w każdym rozdziale, znajduje się w bardzo dobrej sytuacji. Pisanie staje się wtedy przede wszystkim procesem przekształcania uporządkowanych informacji w spójny wywód.

Nie należy jednak traktować weryfikacji, selekcji i klasyfikacji jako jednorazowych czynności wykonywanych wyłącznie przed napisaniem pierwszej strony. Proces ten trwa właściwie przez cały okres przygotowywania pracy. Wraz z poznawaniem nowych źródeł może zmieniać się ocena materiałów zgromadzonych wcześniej. Niektóre informacje okażą się bardziej istotne, inne stracą znaczenie.

Najważniejsze jest zachowanie świadomego podejścia do źródeł. Student nie powinien pytać wyłącznie: „Co znalazłem?”, lecz przede wszystkim: „Czy ta informacja jest wiarygodna?”, „Czy jest potrzebna do rozwiązania mojego problemu?” oraz „W którym miejscu pracy powinna zostać wykorzystana?”. Właśnie takie pytania prowadzą od prostego gromadzenia materiałów do rzeczywistej pracy badawczej.

Odpowiednie opracowanie zgromadzonego materiału daje bardzo wyraźne efekty podczas późniejszego pisania. Autor nie zaczyna każdego rozdziału od chaotycznego przeglądania plików, lecz korzysta z wcześniej przygotowanej bazy. Wie, które źródła są najważniejsze, które mają charakter pomocniczy oraz jakie informacje powinny znaleźć się w konkretnych częściach tekstu.

Weryfikacja, selekcja i klasyfikacja nie są więc formalnymi etapami, które można pominąć. To właśnie dzięki nim duży zbiór książek, artykułów, dokumentów, ankiet i danych zostaje przekształcony w uporządkowany materiał badawczy. Dopiero wtedy można w pełni świadomie przejść do kolejnego kroku, czyli wyboru oraz opisania metody badawczej wykorzystanej w pracy dyplomowej.